10 lipca 2017, 11:08
Historia akcji opiekuńczej International Refugee Organization

Wobec polskich dipisów i uchodźców w Europie po II wojnie światowej

 Po wyzwoleniu Europy przez armie sprzymierzone zdano sobie sprawę z problemu, który w znacznej mierze dotyczył Polaków – istnienia mas cywilów deportowanych przez okupantów w okresie wojny, w większości do pracy przymusowej w Niemczech. Wojskowe władze alianckie nazwały tę nowo odkrytą przez siebie kategorię ludności mianem Displaced Persons (DP) – „ludności przemieszczonej”, potocznie zaś nazywano ich dipisami. Do kategorii dipisów zaliczono również z czasem byłych jeńców wojennych i dezerterów z Wehrmachtu uprzednio przymusowo wcielonych do armii niemieckiej (przy czym decydowało kryterium narodowości). Wkrótce okazało się, że kwestia milionów dipisów w Europie w pierwszych powojennych latach stanowiła jeden z centralnych problemów społeczności międzynarodowej w tym okresie. W końcu 1944 r. w samych Niemczech znajdowało się 5 700 000 cywilnych robotników cudzoziemskich, w tym ponad 1 600 000 Polaków. W maju 1945 r. na terytorium Niemiec znajdowało się około 1 900 000 obywateli polskich, których można zaliczyć do DP, w tym 1 200 000 w zachodnich strefach okupacyjnych. W tej liczbie 1 800 000 stanowili byli robotnicy przymusowi.

Powołana w 1943 międzynarodowa organizacja UNRRA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration) starała się do końca swojej działalności w 1947 r. dopomóc w repatriacji jak największej ilości uchodźców wojennych i dipisów do wyzwolonych krajów pochodzenia. Z upływem miesięcy okazało się, że pewna część dipisów i uchodźców wojennych – traktowanych łącznie, z reguły w ramach pojęcia Displaced Persons – nie zamierza powracać do swoich ojczyzn, motywując to niejednokrotnie względami natury politycznej, przede wszystkim wrogością wobec nowej rzeczywistości społeczno-politycznej w Europie Środkowej i Wschodniej. Zdecydowanie najliczniejszą grupą narodową pośród wszystkich „DP” byli Polacy. Większość Polaków powróciła do ojczyzny – 1 600 000 z okupowanych przez aliantów Niemiec oraz 500 000 z innych państw europejskich (wliczając około 100 000 reemigrantów, czyli emigrantów z okresu przedwojennego). Jednak pewna część Polaków odmawiała powrotu.

W 1947 r. rozwiązana została UNRRA, a powołana została Międzynarodowa Organizacja do spraw Uchodźców (International Refugee Organization), która działała do 1951 r. Już jej nazwa świadczyła o nowym podejściu do kwestii mas byłych dipisów i uchodźców, którzy nie chcieli powracać do krajów pochodzenia. Obok wciąż prowadzonej, chociaż na coraz mniejszą skalę akcji repatriacji, zasadnicze miejsce w działalności IRO zajmowała akcja osiedlania na stałe dipisów z okresu wojennego i znacznie mniej licznej grupy wojennych uchodźców w nowych miejscach, często poza Europą. IRO sprawowało również funkcje quasi-konsularne w stosunku do osób, które nie z różnych, uznanych za uzasadnione przez tę organizację względów, nie korzystały z pomocy służb konsularnych kraju pochodzenia. IRO była organizacją międzynarodową, działającą pod egidą ONZ i finansowaną przez 26 państw sygnatariuszy konstytucji IRO (ratyfikacji dokonało 18 państw), które składały się na jej budżet. Wśród państw sygnatariuszy nie było Związku Radzieckiego i innych europejskich państw bloku wschodniego, w tym również Polski. Głównym płatnikiem do budżetu IRO były Stany Zjednoczone.

W latach 1947–1951 IRO zapewniała pomoc 1 619 000 uchodźców i dipisów na całym świecie, w tym 973 000 w zachodnich strefach okupacyjnych Niemiec. Pośród nich przez cały okres funkcjonowania IRO najwięcej było Polaków – w lipcu 1947 r. ponad 278 000, w tym ponad 120 000 uchodźców żydowskich.

Po demobilizacji Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (począwszy od 1946 r.), część spośród zwolnionych ze służby wojskowej polskich żołnierzy, którzy nie weszli w skład Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia (Polish Resettlement Corps) oraz członków ich rodzin zasiliła rzeszę uchodźców korzystających z opieki IRO.  Ponadto IRO zajmowała się kilkudziesięcioma tysiącami polskich tzw. neo-refugees, „nowych uchodźców”, czyli uciekinierów zza „żelaznej kurtyny” z okresu już po zakończeniu drugiej wojny światowej.

W latach swojej działalności IRO doprowadziła do osiedlenia ponad 1 038 000 dipisów i uchodźców w różnych punktach globu, z czego grupę najliczniejszą – ponad 357 000 – stanowili Polacy. Na drugim miejscu, w liczbie ponad 113 000 byli Ukraińcy, częstokroć przedwojenni obywatele polscy. Dla porządku należy nadmienić, że w liczbie polskich uchodźców znajdowali się również uchodźcy żydowscy. W podanej wyżej liczbie wszystkich ulokowanych dipisów i uchodźców było ponad 231 000 uchodźców żydowskich (niezależnie od obywatelstwa), w tym wielu obywateli polskich.

Z uwagi na opisaną wyżej skalę problemu polskich uchodźców, wydaje się, że okres pierwszych lat po zakończeniu działań wojennych zasługuje na znacznie większe niż do tej pory wyeksponowanie w polskiej świadomości.

Dlatego też niżej podpisany, Paweł Sękowski, historyk, adiunkt naukowy w Instytucie Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego podjął się realizacji projektu badawczego na temat działalności IRO w powojennej Europie na przykładzie akcji opiekuńczej tej organizacji wobec polskich dipisów i uchodźców w latach 1947–1951. Trzyletni projekt badawczy (2016–2019) otrzymał finansowanie Narodowego Centrum Nauki.

Paweł Sękowski

Uniwersytet Jagielloński

 

W związku z badaniami nad działalności IRO wobec Polaków w Europie po drugiej wojnie światowej bardzo proszę osoby, które były podopiecznymi IRO, posiadających wiedzę o tym temacie członków ich rodzin, bądź innych świadków historii o kontakt z autorem:
E-mail: pawel.sekowski@uj.edu.pl
Telefon : +48 698 891 947
Będę bardzo wdzięczny za pomoc, która przyczyni się do lepszego zbadania przeze mnie tych bardzo ważnych wydarzeń z zakresu najnowszej historii Polski i Polaków.
 

„Działalność Międzynarodowej Organizacji do spraw Uchodźców (International Refugee Organization) w powojennej Europie: Przykład akcji opiekuńczej wobec dipisów i uchodźców polskich w latach 1947–1951”, projekt UMO-2015/19/D/HS3/02361, konkurs „SONATA 10” Narodowego Centrum Nauki, projekt na lata 2016–2019

 

 

 

Przeczytaj też

Udostępnij

About Author

admin

komentarze (0)

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *